Polska tworzy środowisko regulacyjne dla rozwoju rynku wodoru

Poland
Available languages: EN

W maju 2024 roku polski rząd opublikował pakiet legislacyjny nazywany „Konstytucją dla wodoru”, będący kamieniem milowym na drodze do osiągnięcia celów polskiej strategii wodorowej. Projekt tworzy podstawy dla rozwoju rynku zielonego wodoru na rzecz osiągnięcia neutralności klimatycznej oraz wzmocnienia konkurencyjności polskiej gospodarki.

Tło rynkowe, geneza oraz zakres zmian

Chociaż Polska jest aktualnie jednym z wiodących producentów wodoru w UE, produkcja ta bazuje głównie na wodorze szarym, który jest wytwarzany w procesie reformingu gazu ziemnego lub innych węglowodorów powstających w procesie rafinacji ropy naftowej. W związku z gwałtownym wzrostem cen gazu ziemnego, implikującym wzrost kosztów wytworzenia szarego wodoru, oraz postępującą zieloną transformacją Europy, Polska staje przed wyzwaniem przeorientowania produkcji wodoru i wdrożenia mechanizmów pozwalających na rozwój rynku wodoru odnawialnego.

Projekt stanowi odpowiedź na realizację priorytetów Europejskiego Zielonego Ładu. Komisja Europejska w 2020 r. zaprezentowała strategię wodorową dla Europy neutralnej dla klimatu, której celem jest intensyfikacja rozwoju czystego wodoru i zapewnienie jego pozycji jako koła napędowego dla neutralności klimatycznej systemu energetycznego do roku 2050. W odpowiedzi na plany Komisji Europejskiej, polski rząd w listopadzie 2021 r. przyjął Polską Strategię Wodorową do 2030 roku z perspektywą do roku 2040, która obejmuje między innymi wdrożenie technologii wodorowych w energetyce i ciepłownictwie, a także wsparcie dekarbonizacji przemysłu. W ramach implementacji celów Polskiej Strategii Wodorowej, projekt zakłada wdrożenie mechanizmów pozwalających na stworzenie stabilnego otoczenia regulacyjnego dla działalności opartej na wykorzystaniu wodoru odnawialnego.

Co więcej, projekt wychodzi naprzeciw rewizji regulacji unijnych, obejmujących dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/73/WE z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającą dyrektywę 2003/55/WE oraz weryfikację projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 715/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. w sprawie warunków dostępu do sieci przesyłowych gazu ziemnego i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1775/2005 (nowy pakiet gazowy). Kluczowymi zmianami wynikającymi z nowego pakietu gazowego będą m.in.: wprowadzenie nowych definicji gazów odnawialnych i niskoemisyjnych, stworzenie unijnego systemu certyfikacji wodoru, a także wprowadzenie instytucji operatora systemu wodorowego. Planowane wejście w życie ww. zmian przewidywane jest na bieżący rok, a Państwa Członkowskie Unii Europejskiej będą zobowiązane do ich implementacji w terminie 2 lat od ich wejścia w życie.

Projekt realizuje ponadto jeden z kamieni milowych Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności w zakresie stworzenia ram prawnych dla wodoru i poprawy rozwoju technologii wodorowych oraz innych gazów zdekarbonizowanych.

Budowa rynku wodoru w Polsce

Obecnie obowiązujące przepisy nie regulują zasad prowadzenia działalności w sektorze wodorowym – z wyjątkiem przypadku, gdy wodór dostarczany jest za pomocą sieci gazowej. Budowa rynku wodoru w Polsce wymaga wprowadzenia zmian o charakterze zarówno organizacyjnym, jak i strukturalnym. Projekt przewiduje:

  • powołanie operatorów między innymi systemu przesyłowego wodorowego, systemu dystrybucyjnego wodorowego oraz systemu magazynowania wodoru,
  • określenie zasad wyznaczania operatorów przez Prezesa URE oraz obowiązków, jakie będą na operatorach spoczywać,
  • uregulowanie zasad łączenia działalności gazowej i wodorowej,
  • uproszczenia w realizacji inwestycji w zakresie sieci wodorowych.

Projekt wprowadza ponadto siatkę pojęciową niezbędną dla stosowania mechanizmów regulacyjnych. Autorzy projektu zrezygnowali z definiowania wodoru, zaproponowali jednak definicje wodoru niskoemisyjnego, odnawialnego i odnawialnego pochodzenia niebiologicznego. Przyjęto, że wodór będzie czwartą kategorią paliwa – obok paliw stałych, ciekłych i gazowych. Wprowadzono definicje systemowe oraz zdefiniowano poszczególnych operatorów, którzy będą funkcjonować na rynku wodoru i połączonego z nim rynku gazu. Odnotować warto, że pomimo braku definicji wodoru, parametry jakościowe wodoru zostaną określone w dedykowanym rozporządzeniu wykonawczym.

Operatorzy oraz ich obowiązki

W początkowej fazie rozwoju rynku wodoru istotne znaczenie będzie mieć wykorzystanie potencjału organizacyjnego i finansowego istniejącego operatora systemu przesyłowego gazowego, który będzie mógł wykonywać część obowiązków, które zostaną w przyszłości nałożone na operatora systemu przesyłowego wodorowego. Autorzy projektu słusznie zakładają, że przyspieszenie rozwoju rynku wodoru w Polsce wymaga skorzystania z istniejących aktywów gazowych. 

Operatorzy systemu wodorowego, w tym operator systemu przesyłowego wodorowego, operator systemu dystrybucyjnego wodorowego i operator systemu magazynowania wodoru będą wyznaczani przez Prezesa URE na czas określony – nie dłuższy niż 50 lat. Projekt określa wymagania formalne dla operatorów (w tym formę prawną prowadzenia działalności) oraz przesłanki badane przez Prezesa URE w toku procedury.

Podobnie jak w przypadku regulacji energii elektrycznej i gazu, w przypadku operatorów systemów wodorowych również będą obowiązywać zasady rozdziału (unbundling) i niezależności. W praktyce oznaczać to będzie, że operatorzy wodorowi nie będą mogli prowadzić działalności w obszarze wytwarzania czy obrotu wodorem.

Projektowane przepisy określają obowiązki poszczególnych operatorów – w tym dotyczące prowadzenia ruchu sieciowego oraz zapewnienia bezpieczeństwa dostaw wodoru i niezawodności pracy sieci. Operatorzy wodorowi będą zobowiązani do przygotowania instrukcji ruchu i eksploatacji sieci wodorowej (przesyłowej i dystrybucyjnej) lub instrukcji ruchu i eksploatacji instalacji magazynowej wodoru oraz sporządzania planów rozwoju.

Szczegółowe warunki funkcjonowania systemu wodorowego określone zostaną w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw energii.

Zasady dostępu do sieci wodorowej

W Projekcie uregulowano przyłączenie do sieci wodorowej na zasadach równego traktowania, jeżeli istnieją techniczno-ekonomiczne warunki przyłączenia do sieci i podmiot ubiegający się o przyłączenie spełnia te warunki (third party access).

Współpraca z przedsiębiorstwami energetycznymi działającymi w sektorze wodorowym oparta zostanie na wyodrębnionych typach umów – w tym umowy przyłączeniowej, umowy sprzedaży wodoru, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji wodoru albo umowy kompleksowej, która oprócz dostarczania wodoru będzie mogła obejmować również postanowienia dotyczące świadczenia usług magazynowania wodoru. Projekt zawiera przepisy regulujące przedmiotowy zakres każdego z typów umów.

Za przyłączenie do sieci wodorowej operatorzy pobierać będą opłaty ustalone na podstawie rzeczywistych nakładów poniesionych na realizację przyłączenia.

Sprawy sporne dotyczące odmowy przyłączenia do sieci wodorowej albo zawarcia odpowiedniej umowy rozstrzygane będą przez Prezesa URE.

Reglamentacja działalności gospodarczej – koncesje i rejestr

Autorzy projektu zrezygnowali z nakładania na przedsiębiorców obowiązku uzyskania koncesji na prowadzenie działalności w zakresie wytwarzania wodoru. Prowadzenie takiej działalności jest obecnie zwolnione z obowiązku koncesyjnego, a nakładanie takiego wymogu stanowiłoby istotny ciężar administracyjny i na obecnym etapie rozwoju rynku wodoru byłoby nieuzasadnione. Obowiązek koncesyjny nie obejmie również wytwarzania energii elektrycznej z wodoru niskoemisyjnego. Koncesji nie będzie ponadto wymagać prowadzenie działalności związanej z przesyłaniem oraz dystrybucją wodoru – w tym przypadku uznano, że przepisy dotyczące wyznaczania operatorów zapewnią wystarczający poziom kontroli regulacyjnej do zabezpieczenia interesów państwa.

Koncesja będzie natomiast konieczna dla prowadzenia niektórych rodzajów działalności związanych z magazynowaniem i obrotem wodorem. Co do zasady, magazynowanie wodoru będzie wymagało uzyskania koncesji, z wyjątkiem lokalnego magazynowania w małych instalacjach magazynowych wodoru (to jest magazynowania wodoru w miejscu jego wytworzenia lub w miejscu przeznaczonym do sprzedaży na cele transportowe w instalacji o pojemności mniejszej lub równej 55 000 Nm3). Obrót wodorem również będzie objęty obowiązkiem koncesyjnym, co nie będzie dotyczyć jedynie przypadku, gdy roczna wartość obrotu nie przekracza równowartości miliona euro.

Prowadzenie działalności bez wymaganej koncesji stanowić będzie przestępstwo, zagrożone karą grzywny albo karą pozbawienia wolności.

Dla działalności koncesjonowanej związanej z magazynowaniem wodoru będzie możliwość ubiegania się o wydanie promesy koncesji albo promesy zmiany koncesji.

Projekt nakłada na operatorów systemów wodorowych obowiązek utworzenia i prowadzenia rejestru instalacji magazynowych wodoru przyłączonych do systemu wodorowego. Obowiązek uzyskania wpisu do rejestru dotyczyć będzie instalacji, które nie są małymi instalacjami magazynowymi wodoru. Nowe przepisy precyzują zasady wpisu do rejestru oraz upoważniają ministra właściwego do spraw energii do określenia wzoru rejestru i formatu danych, które będą w nim zamieszczane. Regulacje dotyczące rejestru instalacji magazynowych wodoru zostały oparte na obowiązujących przepisach związanych z rejestrem magazynów energii elektrycznej.

Ułatwienia w obszarze procesu inwestycyjnego

Budowa lub przebudowa sieci wodorowych o ciśnieniu roboczym nie wyższym niż 0,5 MPa, a także budowa przyłączy wodorowych oraz budowa urządzeń do oczyszczania wodoru o przepustowości nie większej niż 250 kg wodoru na dobę nie będą wymagać pozwolenia na budowę, a jedynie zgłoszenia budowy lub wykonywania innych robót budowlanych. Pozwolenie na budowę ani zgłoszenie nie będzie z kolei wymagane dla obiektów kontenerowych wraz z instalacjami i przyłączami oraz związanych z nimi sieciami wodorowymi lokalizowanymi na terenach zamkniętych wyznaczonych decyzją Ministra Obrony Narodowej.

Budowa i utrzymywanie instalacji i urządzeń służących do transportu wodoru lub jego magazynowania, a także innych obiektów i urządzeń niezbędnych do korzystania z tych instalacji i urządzeń, zostały uznane za cel publiczny. Regulacja taka pozwoli uczestnikom rynku wodorowego na szybsze uzyskanie niezbędnych pozwoleń administracyjnych oraz ograniczy możliwość wzruszenia takich pozwoleń w ramach sporów przed organami administracji lub sądami administracyjnymi.

Transport substancji niebezpiecznych rurociągami wodorowymi nie będzie pozwalał na zakwalifikowanie zakładu do kategorii zakładu o zwiększonym ryzyku wystąpienia awarii lub o dużym ryzyku wystąpienia awarii – z wyjątkiem przypadku, gdy taki transport będzie odbywał w zakładzie, który już wcześniej został zakwalifikowany do jednej z podanych kategorii. Dzięki takiej regulacji operator zakładu nie będzie podlegał wzmocnionym obowiązkom kontrolnym i szerokim obowiązkom natury administracyjnej.

Mechanizmy wsparcia dla prowadzenia działalności badawczo – rozwojowej

Projekt przewiduje poszerzenie wsparcia w obszarze strategicznych badań naukowych i prac rozwojowych o technologie wodorowe. Do kluczowych elementów projektu należy wdrożenie finansowania ze środków pochodzących z dotacji celowych na programy lub projekty realizowane w ramach strategicznych programów badawczych i prac rozwojowych oraz innych zadań Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.

Wsparciem organizacyjnym i finansowym zostaną objęte studia wykonalności przemysłowych dolin wodorowych.

Pomiary wytwarzania i monitoring transportu wodoru odnawialnego

Projekt przewiduje obowiązki w obszarze pomiarów ilości wodoru odnawialnego transportowanego środkami transportu innymi niż sieci gazowe albo wodorowe, a także rejestracji tej ilości i jej przeliczenia na ilość energii wyrażonej w MWh.

Celem zapewnienia bezpieczeństwa obrotu, szczegółowe ramy prawne dla pomiarów wodoru określi w drodze rozporządzenia wykonawczego minister właściwy do spraw klimatu. Rozporządzenie to będzie określało precyzyjne wymagania dotyczące pomiarów oraz rejestracji ilości transportowanego wodoru, a także miejsce dokonywania pomiarów oraz sposoby przeliczania ilości transportowanego wodoru na ilość energii wyrażoną w MWh.

Podsumowanie

Nowe przepisy stanowią rozwinięcie projektu prawa wodorowego, które polski rząd opublikował w 2022 r. Projekt prezentuje się jako dojrzalsza forma regulacji z 2022 r., która wychodzi naprzeciw między innymi przepisom niedawno przyjętego na poziomie unijnym pakietu gazowego.

Warto jednak odnotować, że projekt w obecnym kształcie nie określa żadnych mechanizmów wsparcia dla wytwarzania zielonego wodoru. Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi jednak prace nad nowymi rozwiązaniami wspierającymi inwestycje w zielony wodór, które zostaną oparte na mechanizmie kontraktu różnicowego. Oczekiwać trzeba, że projekt stanowić będzie podstawę dla dalszego rozwoju regulacji dotyczących wodoru odnawialnego, gdyż zielony wodór stanowić będzie istotny komponent transformacji energetycznej całej Unii.

W celu uzyskania dodatkowych informacji dotyczących rynku wodorowego, skontaktuj się ze swoim partnerem w CMS albo poniższymi ekspertami CMS.